Kenniskrant voor een Klimaatbestendige Stad

Droge Kost

Actief grondwater­peilbeheer

Slimme oplossing:

Iedere gemeente zou het moeten overwegen bij rioolvervanging: de aanleg van een systeem voor actief grondwaterpeilbeheer. Dat is de uitkomst van een onderzoek, uitgevoerd door Deltares, Fugro en Wareco, in opdracht van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Een stabiele grond­waterstand voorkomt veel schade – en dus veel kosten.

Een te lage grondwaterstand veroorzaakt allerlei problemen, met name in gebieden met een slappe bodem. Straten verzakken, rioolbuizen en leidingen breken, groen verdroogt en houten funderingen worden aangetast door paalrot. De kosten die worden veroorzaakt door een lage grondwaterstand lopen tot 2050 in de tientallen miljarden euro’s. Actief grondwaterpeilbeheer is een slimme oplossing, en die hoeft niet eens veel te kosten. Als de straat toch al open moet omdat de rioolbuizen moeten worden vervangen, bedragen de meerkosten zo’n tien procent van het begrote bedrag. De opbrengsten zijn hoger, zegt onderzoeker Jelle Buma van Deltares, omdat extra reparatiekosten voortaan uitblijven. Die reparatiekosten worden vaak als normaal beschouwd, maar zijn dat eigenlijk niet. “De gemeenten moeten zich hiervan bewust worden. Het is inmiddels afdoende bewezen dat actief grondwaterpeilbeheer werkt.”

Dubbele functie

De basis van actief grondwaterpeilbeheer is een drainage-infiltratie­leiding, die in verbinding staat met nabij­gelegen oppervlaktewater. Is er te weinig grondwater, dan wordt dat aangevuld vanuit het oppervlaktewater. Een teveel wordt via dezelfde route afgevoerd (zie illustraties op pagina 4). In acht praktijksituaties in diverse steden is aangetoond dat het systeem werkt. De onderzoekers keken naar bodemopbouw, de dichtheid van het stedelijk gebied, hydrologie, de methode van wateraanvoer en naar de beoogde effecten. Buma: “We richtten ons in het onderzoek vooral op zakkingsschade in openbaar gebied, waar de baten en lasten voor dezelfde partijen zijn.” Een groot voordeel van het systeem is, dat ook particulieren erop kunnen aansluiten. Hoe meer partijen dat doen, hoe groter het effect en dus ook de uiteindelijke opbrengst.

Gemeenten overtuigen

Technisch kan het en de resultaten spreken boekdelen – nu de gemeenten nog overtuigen. Dat valt nog niet mee, merkt Buma. “Gemeenten zijn bang voor aansprakelijkheid en claims als ze zich gaan bezighouden met grondwaterbeheer. Onterecht, want de Waterwet biedt genoeg vrijheden. Ook zien ze op tegen de uitgaven op de korte termijn. Daarom adviseren wij om aan te haken bij regulier onderhoud. En: het is druk in de ondergrond. De drainage-infiltratieleiding heeft een doorsnede van 20 tot 30 centimeter. In het ontwerp en tijdens de uitvoering moet hiermee rekening gehouden worden.” Bij een slim ontwerp kan actief grondwaterpeilbeheer soms ook worden gecombineerd met de reguliere riolering. er komen dan drie functies samen: de aan- en afvoer van grondwater en het transport van regenwater. De onderzoekers brengen de opvattingen van gemeenten en waterschappen in kaart door een aantal van hen te interviewen. Eind 2017 verschijnen de resultaten van dit vervolgonderzoek.

Dubbel effect in Amsterdam

Het Vondelpark in Amsterdam heeft op twee manieren baat bij het aangelegde drainage-infiltratiesysteem: het lager gelegen deel, waar monumentale bomen staan, blijft droger en dat is beter voor de wortels; het hoger gelegen deel, met oude stadswoningen op houten palen, blijft natter. Het beheer en onderhoud van het systeem vallen mee, concluderen de onderzoekers. Eens in de 8 tot 10 jaar is voldoende en dat is minder dan vooraf was beraamd.

Rust in Friesland

Het grondwaterpeil in het Friese veenweidegebied vloog alle kanten op. Soms zat er binnen een maand een verschil van 65 centimeter tussen de hoogste en de laagste grondwaterstand. Dit leverde problemen op voor de houten funderingen, die droog kwamen te staan. Sinds de aanleg van het drainage-infiltratiesysteem blijft het verschil binnen de 20 centimeter en op een veilig niveau voor de funderingen. De betrokken percelen zijn allemaal in het bezit van particulieren; het systeem is aangelegd dankzij een soepele vorm van samenwerking tussen waterschap en eigenaren.

Deze kaart laat zien waar actief grondwaterpeilbeheer gunstig kan zijn. Rood = veen, goede kans op baten; Oranje = klei, baten bij gunstige lokale factoren; Lichtgeel = zandiger, grotere uitdaging om de baten te genereren omdat er geen funderingsschade of bodemdaling is. Hier kan het systeem bijdragen aan het tegengaan van hittestress.

Deze kaart laat zien waar actief grondwaterpeilbeheer gunstig kan zijn.
Rood = veen, goede kans op baten;
Oranje = klei, baten bij gunstige lokale factoren;
Lichtgeel = zandiger, grotere uitdaging om de baten te genereren omdat er geen funderingsschade of bodemdaling is. Hier kan het systeem bijdragen aan het tegengaan van hittestress.
Bron: Deltares, februari 2012

Actief grondwaterpeilbeheer | De illustraties laten zien hoe actief grondwaterpeilbeheer werkt. In droge periodes stroomt oppervlaktewater door een stelsel van drainage-infiltratieleidingen, dat vervolgens het water afgeeft aan de bodem. In natte periodes werkt het systeem omgekeerd: overtollig grondwater vloeit via de leidingen naar het oppervlaktewater. In beide gevallen blijft het grondwaterpeil op het gewenste niveau.

Achtergrondinformatie, onderzoeken en bronnen

Lees verder over hitte, droogte of wateroverlast in de stad.