Aanpassen van gedrag helpt bij hitte

“Een mens is een tropisch dier”, zegt thermofysioloog Hein Daanen, “en kan zich heel goed aanpassen aan hitte.” Toch leidt hitte tot extra sterfte onder de bevolking. Het betreft vooral ouderen. Met kleine aanpassingen in gedrag is de thermische belasting te verminderen.

Een menselijk lichaam reageert automatisch op hitte. De bloedvaten in de huid gaan open staan om de warmte kwijt te raken en de hartslagfrequentie gaat omhoog. Als dat onvoldoende is, volgt transpireren. “Een mens koelt 650 watt als hij een liter zweet verdampt”, zegt Daanen. “Via acclimatisatie kan de zweetproductie worden verdubbeld; het is zo mogelijk om een weerstand op te bouwen tegen hitte.” Bij ouderen komt dit koelen moeilijker op gang; ook is de dorstsensatie minder aanwezig. “Normaal gesproken krijgt iemand dorst bij lichte uitdroging; bij ouderen gebeurt dit later.” Ook gebruiken ouderen vaak plaspillen, waardoor uitdroging nog sneller op de loer ligt.


Als het lichaam onvoldoende afkoelt, is er kans op warmteziekten zoals warmte-uitslag, hittekrampen, hitte-uitputting en hitteberoerte. Daanen: “Uiteindelijk overlijdt men door een totaal falen van het menselijk systeem.” Hij benadrukt dat het merendeel van de mensen geen enkel probleem heeft bij hitte. “Risicogroepen zijn ouderen met hart- en vaatziekten en respiratoire aandoeningen als astma.” Ook zwangere vrouwen en jonge kinderen zijn gevoeliger voor fysieke problemen door hitte. Volgens Daanen speelt thermische perceptie – het gevoel van temperatuur – een belangrijke rol bij hitte. Hij deed onder meer onderzoek voor Defensie. “Een beetje wind in het gezicht van helikopterpiloten leidde tot het gevoel dat de temperatuur lager was, terwijl die in feite nauwelijks veranderde.”

Effect op slaap

Tijdens een periode met warme nachten slapen mensen minder vast en minder diep. Ze worden vaker wakker en slapen minder snel weer in. Een Tilburgse studie onder 300 zelfstandig wonende ouderen toonde aan dat 37 procent last had van slaapverstoring. Bij 17 procent was sprake van ernstige slaapverstoring. Te weinig slaap heeft een negatieve invloed op het immuunsysteem en het hormonale systeem.
Hittebelasting is cumulatief: een langere periode geeft een hogere belasting, waarvan mensen steeds minder goed herstellen. Dit kan leiden tot een afname van concentratie, leercapaciteit en arbeidsproductiviteit. Het gaat om meer dan 10 procent slechtere werkprestaties, beschrijft onderzoeker Sanda Lenzholzer in ‘Het weer in de stad’. Dat kan de maatschappij de komende vijftig jaar zo’n drie miljard euro kosten. Tijdens de hittegolf van 2006 gingen in de regio Rotterdam meer dan zeshonderd mensen naar de huisarts met hitte-gerelateerde klachten.

Betutteling op de loer

Het Nationaal Hitteplan bevat adviezen als ‘drink voldoende’ en ‘zorg voor koelte’. Ogenschijnlijk open deuren, waar ook wel kritiek op is. “Betutteling ligt op de loer”, realiseert Daanen zich, “toch zijn de adviezen nodig. Uit onderzoek bij ouderen tijdens een hitte-periode bleek dat veel mensen thermisch inadequaat gedrag vertonen. Ze zijn bijvoorbeeld bang voor tocht en doen de ramen dicht. Of dragen isolerende kleding.” De voor de hand liggende tips uit het Nationaal Hitteplan kunnen grote gezondheidsproblemen voorkomen. Wel is van belang het Hitteplan niet té vaak in te zetten. Het KNMI houdt de verschuiving in het klimaat – en daarmee het aantal warme dagen in Nederland – nauwlettend in het oog. “De grens voor de invoering van het Hitteplan moet niet zo laag worden dat de waarschuwing aan kracht inboet”, zegt Daanen.

Onderzoek naar effecten van hitte

Tijdens een hittegolf kan het totale sterftecijfer in Nederland met 12 procent toenemen, zo is berekend. Uit Europees onderzoek blijkt dat vooral 75-plussers een verhoogd risico lopen. Omdat hitte zelden wordt genoemd als doodsoorzaak, is het moeilijk om specifieke cijfers te geven. Het RIVM is daarom een onderzoek gestart, samen met het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg (NIVEL). Huisartsen registreren de klachten van hun patiënten tijdens een hittegolf. Door een analyse van deze registraties hoopt het RIVM de vroege effecten van hitte op de gezondheid in kaart te brengen. Doel is het benoemen van aanknopingspunten voor het treffen van gerichte en preventieve maatregelen tijdens warme periodes.

Klimaatkamer meet effecten

De Faculteit Gedrag- en Bewegingswetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam heeft sinds mei 2018 een Human Performance Lab met een bijzondere klimaatkamer. De temperatuur in die kamer kan uiteenlopen van extreme kou (-20°C) tot extreme hitte (60°C – de hoogste temperatuur die ooit op aarde is gemeten). Ook kan hoogte worden nagebootst, door het zuurstofniveau te verlagen. Zo kan een hoogte ‘ontstaan’ tot 5800 meter boven zeeniveau. Ook vochtige omstandigheden zijn mogelijk (jungleklimaat met 90 procent luchtvochtigheid) en droogte (woestijnklimaat). Volgens thermofysioloog Hein Daanen is het de eerste klimaatkamer in Nederland waar zowel hoogte als klimaat kunnen worden nagebootst. “In de klimaatkamer kunnen we onderzoeken hoeveel iemand moet kunnen zweten om te kunnen koelen. We willen ook weten hoe koelvesten werken en zijn benieuwd of leeftijd effect heeft op hitte-tolerantie. Over dat laatste wordt veel gespeculeerd.”

Lees verder over hitte, droogte of wateroverlast in de stad.