Hevige buien: het rioolstelsel voorbij

Het rioolstelsel is niet gebouwd op het onmiddellijk verwerken van extreme piekbuien. Dat blijft zo, zegt RIONED-directeur Hugo Gastkemper, want “alles verwerken door vergroting van alle rioolbuizen zou veel te duur zijn.” Groenstroken, straten en pleinen zijn onmisbaar om bij hevige buien water even op te slaan, meent hij. “Het regenwater staat dan even in de file.”

Stichting RIONED is de koepelorganisatie op het gebied van de riolering. Al in 2007 verscheen de visie ‘Klimaatverandering, hevige buien en riolering’. De tekst is nog steeds actueel, zegt directeur Gastkemper. “Piekbuien zijn er nu eenmaal en ze zullen steeds vaker voorkomen. Hoe vaak? Dat maakt eigenlijk niet uit. De principes van onze visie blijven hetzelfde.” Hij ziet drie belangrijke opgaven voor de steden: “De afvoer van hemelwater vergroten waar dat mogelijk is, water bergen op plekken waar het nodig is en waardevolle eigendommen beschermen.” Want dat er af en toe water op straat zal staan, is onvermijdelijk, meent hij. En dat hoeft helemaal niet erg te zijn. “Het is ongemakkelijk, maar dat is een fikse sneeuwbui ook. Je moet wel schade vermijden.” Dat kan al met eenvoudige maatregelen als drempels die voorkómen dat huizen of garages blank komen te staan, of watergeulen die hemelwater afvoeren naar een plein of groenstrook. Ook het overlopen van het riool valt onder het kopje ‘schade’, zegt Gastkemper. “Dan krijg je vuil water op straat en we willen niet dat er gezondheidsrisico’s ontstaan.”

Oog voor de natuur

Hiltrud Pötz is directeur van Atelier GROENBLAUW, een adviesbureau voor duurzaam en klimaatbestendig ontwerpen en bouwen. Zij vindt dat ontwerpers en beleidsmakers meer oog moeten hebben voor natuurlijke systemen. “Door het oppervlak te verharden, kan regenwater niet meer in de grond zakken; het natuurlijke systeem van wateropvang is onderbroken. Breng die systemen terug in de stad, en je kunt een groot deel van het hemelwater opvangen en verwerken. In steden als Singapore gebeurt dat al, met kleine en grote maatregelen.” Het ontharden van steden vereist een andere manier van denken, meent Pötz. “In iedere wijk zijn plekken waar je steen kan vervangen door groen. Of groen kunt toevoegen, zoals op daken en muren.”

Ontharding ontlast het riool

Een groot deel van het oppervlak in steden is verhard: door bebouwing, wegen, pleinen en betegelde tuinen. De verhardingsgraad varieert van 40 procent (woongebieden met 20 tot 45 woningen per hectare) tot 60 procent (hoog stedelijk gebied). Van neerslag die op verharding valt, verdwijnt 60 tot 70 procent in het riool. Van een onthard oppervlak wordt gemiddeld slechts 10 procent van de jaarlijkse neerslag via het riool afgevoerd – afhankelijk van de bodemsoort en met name bij hevige neerslag. De overige 90 procent infiltreert en verdampt.

“In iedere wijk zijn plekken waar je steen kunt vervangen door groen” Hiltrud Pötz, directeur van Atelier GROENBLAUW

Schade van wateroverlast beperken

een paar voorbeelden in bebouwd gebied

  1. Drempels
    Drempels aanleggen voor afritten naar souterrains. Idem: stoepranden
  2. Straatpeil verlagen
    Bij bestaande bebouwing: straatpeil verlagen ten opzichte van vloerpeil. Bij nieuwbouw: vloerpeil ten minste 15 cm hoger dan straatpeil.
  3. Waterdichte rand gevel
    Dry proof bouwen, bijvoorbeeld door een waterdichte rand aan te brengen bij de gevel.
  4. Afvoeren hoger aanleggen
    Afvoeren (van bijvoorbeeld doucheputjes, wastafels, toiletten) niet te laag aanleggen (bij voorkeur hoger dan 150 mm boven straatniveau). Als dat niet kan: aansluiten via een rioolwaterpomp met eventueel een terugslagklep.
  5. Grindbakken
    Regenpijpen laten uitkomen in de tuin of een grindbak.
  6. Wadi (links op de afbeelding)
    Water opvangen in een beplante greppel, met een waterdoorlatende bodem (wadi).

Achtergrondinformatie: Rioned: Regenwateroverlast in bebouwd gebied: voorkom lokale problemen

Korte en langdurige extreme neerslag

Ieder type extreme neerslag vereist andere oplossingen. Het is van belang om een goed inzicht te hebben in het type neerslag, de kenmerken van de omgeving en de mogelijkheden om maatregelen in te passen.

Buien met een duur van 1 tot enkele uren

Extreme buien die 1 of enkele uren duren, kunnen deels verwerkt worden door het rioolstelsel. Daarnaast zijn maatregelen nodig om – tijdelijk – hemelwater te kunnen opvangen. De afvoercapaciteit van de riolering en het ontvangend oppervlaktewater is van belang om de tijdsduur van water op straat te beperken. Neerslag kan ook worden opgevangen en verwerkt op de plek waar het valt: op straat, in groenstroken en op particulier terrein (groene tuinen en daken, grindbakken).

Langdurende neerslag (1 tot 9 dagen)

De opvang van langdurige neerslag vindt zoveel mogelijk plaats in het regionale watersysteem. Om inzicht te krijgen in de gevolgen van extreme langdurige neerslag kan gebruik gemaakt worden van Meteobase.nl, het online archief van historische neerslag en verdamping in Nederland. In sommige regio’s zal het niet te voorkomen zijn dat bebouwde gebieden – nu en in de toekomst – onder water lopen. In die gevallen zou het goede oplossing zijn om dry proof of wet proof te bouwen.

Wanneer leidt hevige regenval tot schade?

Het rioolstelsel kan bijna 10 millimeter neerslag bergen en 20 millimeter per uur afvoeren. Dit komt met name door het gebruik van overstorten: noodafvoeren die in werking treden als bij een hevige bui de rioolbuizen vol zijn. In vlakke gebieden is het theoretisch mogelijk om (tijdelijk) zo’n 30 millimeter te bergen op straat. Dit zou betekenen dat regenval van 60 millimeter per uur niet tot schade hoeft te leiden. Probleem is echter dat berging op straat niet overal mogelijk is. Aanvullende maatregelen als groene daken en ondergrondse waterberging zijn gewenst, vindt Stichting RIONED.

“Regenwater staat af en toe in de file. Wanneer is dat erg?” Hugo Gastkemper, directeur Stichting RIONED

Om een terrein klimaatbestendig in te richten moet lokaal zelfs rekening worden gehouden met meer regenval dan bovengenoemde 60 millimeter per uur, zo schrijft RIONED in een voorstel voor eigenaren van een terrein (inclusief gemeenten). Kortstondige buien van 90 millimeter zijn al voorgekomen in Nederland (in 2011 viel in Herwijnen 94 millimeter in 70 minuten). RIONED vindt dat een terrein ‘zeer klimaatbestendig’ is ingericht als het 150 millimeter neerslag in een uur kan opvangen.

Achtergrondinformatie, onderzoeken en bronnen

Lees verder over hitte, droogte of wateroverlast in de stad.