Bouwen met slib voor mens en natuur: Living Lab in het Markermeer

Onderzoekslijn Marker Wadden

De Marker Wadden, een kunstmatige eilandengroep gemaakt van zand, klei, en slib, vormen een Living Lab op allerlei terreinen. Hoe bouw je duurzaam met slib? Hoe kun je wind, stroming en sedimentatie slim inzetten om de natuurkwaliteit te verbeteren? En hoe regel je de besluitvorming en breng je de opgedane kennis het beste in de praktijk? Dat zijn de vragen binnen de onderzoekslijn Marker Wadden.

Beeld: visualisatie Marker Wadden – Credit: Natuurmonumenten

Het Markermeer is het toneel van een uniek ingenieurs- en natuurbouwproject. Ten westen van de Houtribdijk liggen vijf nieuwe eilanden, gemaakt van zand, klei en slib. Samen vormen die de Marker Wadden.
“In september is één van de eilanden voor het publiek geopend”, vertelt Sacha de Rijk van Deltares. Ze is coördinator van het Kennis- en Innovatieprogramma Marker Wadden (KIMA), een van de NKWK-onderzoekslijnen. KIMA is een initiatief van Natuurmonumenten, Rijkswaterstaat, Deltares en Ecoshape. Binnen EcoShape werken aannemers, ingenieursbureaus, kennisinstellingen, overheden en NGO’s aan kennisontwikkeling over Building with Nature. “Op 7 maart tijdens het startcongres hebben alle onderzoekspartijen een intentieverklaring getekend”, zegt Sacha, “waarin ze afspraken wat ze gaan onderzoeken en hoe ze met elkaar zullen samenwerken.”

“Het ultieme doel van het onderzoek is om waterbouwend Nederland echt verder te helpen.” – Sacha de Rijk (Deltares), onderzoekscoördinator van KIMA, het Kennis- en Innovatieprogramma Marker Wadden

Slibhuishouding

De aanleiding voor de aanleg van Marker Wadden is de slechte water- en natuurkwaliteit in het Markermeer, zo vertelt Sacha. Het Markermeer is in 1976 ontstaan door aanleg van de Houtribdijk, tussen Lelystad en Enkhuizen. Het meer heeft nauwelijks natuurlijke oevers en is niet meer verbonden met een rivier of zee. Daardoor is er geleidelijk een probleem ontstaan met de slibhuishouding. Sacha: “Een deken van slib bedekt de bodem. Schelpdieren en ander bodemleven kunnen daar slecht tegen.” Bij harde wind wordt het slib omgewoeld en raakt het water troebel. Al met al zijn ook waterplanten, vissen en vogels in de afgelopen decennia flink achteruitgegaan.
De Marker Wadden moeten het slibprobleem verhelpen. In de luwte van de eilanden zal slib neerslaan. Een gegraven geul van twee kilometer lang moet slib verzamelen. Dat slib dient vervolgens voor de aanleg van nieuwe eilanden. Samen bieden de eilanden niet alleen ruimte aan natuur, maar ook aan recreatie, educatie en onderzoek.

Kennis naar de praktijk

“Bouwen met slib is een relatief nieuw fenomeen”, vertelt Sacha. “Verschillende KIMA-partijen doen onderzoek naar de ingenieursaspecten daarvan. Daarnaast zijn er partijen die kijken naar de fysische processen van slibafzetting en -bezinking. En er zijn partijen die de invloed van de eilanden op planten- en dierenleven onderzoeken: welke soorten profiteren? Maken we echt een nieuw voedselrijk ecosysteem? Gaat het Markermeer er als geheel echt op vooruit?”
Er is binnen KIMA ook een governance-lijn, benadrukt Sacha. De Marker Wadden zijn binnen relatief korte tijd gerealiseerd; wat waren succesfactoren binnen de besluitvorming? Wat kan er de volgende keer beter? Sacha: “Hoe krijgen we in de nabije toekomst méér van dit soort projecten van de grond? Wat zijn nieuwe verdienmodellen? En ook: hoe zorgen we dat de KIMA-kennis in de praktijk terechtkomt, bijvoorbeeld bij aannemers?”

Living Lab

“De Marker Wadden zijn een perfect Living Lab om ervaring op te doen met die hele keten van onderzoek naar praktijk”, vindt Roeland Allewijn, voorzitter van het NKWK-coördinatieteam. “Marker Wadden past perfect binnen Living Labs in the Dutch Delta, een nieuw NWO-onderzoeksprogramma dat we vanuit NKWK hebben opgezet. Dit is bij uitstek een project dat kennis en innovatie gaat opleveren waar we niet alleen in Nederland iets mee kunnen, maar die we ook kunnen gaan exporteren.”
Sacha de Rijk voegt toe: “In dit Living Lab willen we samenwerking en kennisuitwisseling stimuleren. Iedereen die dit interessant vindt, kan meedoen. Overheid, maatschappelijke organisaties, kennisinstituten en bedrijfsleven kunnen er innovaties ontwikkelen en kennis tentoonspreiden voor belangstellenden uit binnen- en buitenland.”

Overeenkomsten

NKWK als overkoepelend netwerk biedt veel voordelen voor het onderzoek naar de Marker Wadden, benadrukt Sacha. “Marker Wadden is een typisch NKWK-project”, vertelt ze, “omdat het erom gaat dit hele natuurlijke systeem robuuster te maken. Er zijn veel parallellen met andere NKWK-projecten. We kunnen veel van elkaar leren.”
Op het eerste gezicht vertonen de Marker Wadden zowel fysisch als biologisch gezien weinig overeenkomsten met de rivieren, meren en kustgebieden elders in Nederland. “Maar op onderzoeksgebied zijn er vooral veel overeenkomsten”, merkt Sacha op. “Hoe ga je bijvoorbeeld om met grote hoeveelheden data? Hoe zet je die in een consistent datamanagementsysteem? Hoe betrek je de verschillende stakeholders bij je onderzoek, hoe breng je verschillende onderzoeksdisciplines op een zinvolle manier bij elkaar?” NKWK, zo benadrukt ze, biedt een platform om die gemeenschappelijke vragen samen te beantwoorden.

Interdisciplinair

“Het ultieme doel van het onderzoek”, vervolgt Sacha, “is om waterbouwend Nederland echt verder te helpen, zodat we dit soort projecten in de toekomst met minder risico kunnen aangaan – ook in het buitenland. Bouwen met slib biedt veel kansen, maar blijft toch ook heel lastig. Er wordt al wel volop geëxperimenteerd, maar aannemers blijven veel praktische vragen hebben. Bijvoorbeeld over het inklinken van slib als het indroogt.”
Voor een aantal van die praktische vragen, ook op biologisch en governance-vlak, wil het consortium op korte termijn nieuwe onderzoeksvoorstellen indienen via het NWO-programma Living Labs in the Dutch Delta. “Heel interessant dat alles nu op die manier samenvalt”, merkt Sacha op. “Ook dat programma is sterk interdisciplinair ingestoken.”
Dat interdisciplinaire noemt Sacha zowel de grootste uitdaging als het leukste aspect aan haar werk. “We zitten om de tafel met aannemers, ingenieurs, sedimentologen, vogel- en plantenkenners, governance-mensen…. Laten zien dat al die mensen zinnig met elkaar kunnen samenwerken, dat is een van onze ambities met de Marker Wadden.”

Meer informatie:

NKWK-pagina Marker Wadden
NWO-call Living Labs in the Dutch Delta